2008 – yili 25 - Noyabir
Seybin Willetning Boston Qanun mektiwide sozligen leksiyesining terjimisi


(Tovendiki maqale GTMO diki Uyghurlarning yitekchi advukati Seybin Willettning Bostondiki bir ali mektep oqush putturush sinipi oqughuchilirigha sozligen leksiye sozi. Buningda GTMO da 7 yildin beri gunahsiz yetivatqan uyghurlarning hayati ve qanuni devaliridiki musheqqetler tefsili tesvirlen'gen bolghachqa, U yerdiki qerindashlarning ehvaligha qiziqidighan vetendashlarni xeverlendurush uchun terjime qildim. Terjume aldirashliqta ve jiddi vaqit ichide qilin'ghachqa girammatika, jumle ve imla xataliqliri bolishi mumkin. Eyipke buyrimaslighinglarni soraymen-Rushan)
############

Guwantanamo eynigide biz oz sayimizni koreleymiz. Men tunji qitim Abdulnasirni korginimde, axirqi qitim Huzeyfani korginimde, men bu sayeni korgen idim. Tunugun men buni Washin’gtondiki liqqide adem bilen tolghan sotxanede yene bir qitim kordum. Sizmu koreleysiz. Bu yil kuzde, yeqin etraptiki bir bashlan’ghuch mektepning 5 – yilliq oqughuchiliri sayahet xatirsi yiziwatqandiki bir ehwalgha koz yugurting. Bu tapshuruqta, oqughuchilar her biri bir shitatni tallishi we shu shitattiki bir mohim jelip qilish nuqtisini asas qilip teswirlep yezishi kirek idi.

Kichik Enni bolsa Haway arallirini tallighan idi. jelip qilish nuqtisinige bolsa Merwayit portini korsetken idi. Uning oqutquchisi yeni mining ayalim nime uchun u yerni tallighanlighini soridi. “chunki” didi Enni “11 – sintabir waqesi shu jayda bolghan”.

Buni siz peqetla sheher sirtidiki hayatning bir qizziq hikayisi dep esingizdin koturiwitishtin burun, oylap korung. Enni bizge her bir oqughuchining neziridiki Nemis qirghinchiliq tarixini eslitidu. Insanlar untup kitidu. Shundaqla ular intayin tiz untup kitidu. Ennining hayatida 11 – sintabir bolsa intayin uzun waqittin burunqi ishtur. Yene ikki qitimqi pirizidint saylamidin kiyin Enni saylamda awaz berishke yeshi toshidu.

Enni bolsa bashqa qoramigha yetken Amirikaliqlardin hich periqlenmeydu. Biz texi Iraqtin chiqip ketmey turupla, kopchiligimiz nime uchun Iraqqa kirgenligimiznimu untup qalduq. Bizning tebiitimiz kelgusige nezer salimiz. Keynimizdikisi bolsa peqetla bir yerlerde, bir waqitlarda yaxshi bolmighan waqelerni oz ichige alghan, biz sewewini chushenmeydighan bir mujimel tarix xalas.

Eger biz semige silip turmisaq, kishiler untup kitidu.

Silerdek mutexessislermu hetta bizning tariximizda melum bir Rojistiwa bayrimida yuz bergen waqeni belkim untup kettinglar. Bir patparaq bolup ketken herbi qoshun derya qirghiqida soqulup yurishetti. Eskerler chushkunleshken, harghin we ach qosaq idi. Qar lepildep yighiwatatti. Ular uchun, otken yili iyuldiki ghelibe hayajini bolsa uzun tarix bolup qalghandekla. Shundaq sharaitta ularning yash qomandani yeni yeshi mining bugunki yeshimdin 8 yash kichik bolghan qomandani, ajayip heyran qalarliq jasaret we qehrimanliq bilen hujumgha otken. Bu waqe isinglardimu? U dushmen muhapizetchi qisimlirini heyranliqta qaldurup shiddetlik zerbe bergen. Shundaqla nurghun esirlerni qolgha chushurgen idi. U esirlerni qilichqa astigha bisishi kirekmidi? Geniral Komwallisning pilanini bilginige qeder urup-dumbalishi kirekmidi? 1776 – yili Rojistiwaning etiside Geniral Washin’gton Tirentonde qolgha chushurgen dushmen jengchilirini nime qilishi kirekti? Bu suallar deslepki waqitlardin tartipla biz bilen birgidur.
Kiler qetimda birersi silerge, siler bir yengi ulge astida, diginide bu repoblikaning deslepki birinchi yilida bir qarliq Dekabir seheridiki geniral Washin’gtonni eslenglar.

Men tunji qitim Abdulnasirni korgen waqtim bolsa 2006 – yili 30 – awghust idi. U bir soraqxanida puti yerge kishenlen’gen halette olturatti. Shundaqla axirqi qitim men Huzeyfa Perhatni korgen waqtim bolsa otken ay yeni sot uning qoyup berilishi toghrisida hukum chiqirip besh aydin kiyin idi. U tumur rishatkilik tam arisidin manga 10 yashliq oghligha iwetip berishim uchun bir parche xet sunup bergen idi. Bu kishilerning hemmisi mana bugun kechte, yenila Guwantanamodadur.

Men towende ularni bir-birlep sozlep birimen. Biraq men bu eynek bilen, oyimizge yeqin bolghan yeni deryaning uyaqidiki yene bir qanun mektiwige nezer salmay turup, u yigitler toghrisidiki sozumni bashliyalmaymen. Burunqi wulyuntarist we obzorchi Pirofessor Alen Dirshowitzning mundaq bir dangliq gumani qarishi bolghan. Buni siler chikildawatqan waqitliq partlighuchi bomba sinariyesi dep bilisiler. Bu mundaq bashlinidu :

Biz New Yorktiki Dewir meydanigha yeqin bir yerde bomba yoshurun’ghanlighini bilimiz.
Biz keng kolemlik yoqutush qorallirining barlighini bilimiz.
Biz bu bombining chikildawatqanlighini bilimiz.
Biraq nowettiki mushkiliyet bolsa biz bu bombining qayerde ikenligini bilmeymiz.

Yene dawam qilidu:

Bizning qolimizda Exmed tutup turughluq.
U bombining qayerde ikenligini bilidu.
Biz uning bombining qayerde ikenligini bilidighanlighini bilimiz.
Biz mana mushundaq nurghun nersilerni bilimiz!
Biz heqiqi kireklik birer nersini bilmey turup qandaq qilip bularni bilimiz ? Mana bular qanun mektiwining gumani qarashliridiki tupki mesiledur. Hich yerde bu qarashlar riyalliq ustige qurulishi kirek digen qayde yoq.

Bu gumani qarash astida, bombining qayerde ikenligini pash qilghuzush uchun Exmedni qiynash kirekmu digen sualni kelip chiqidu. Exmedning rohi kisellikke giriptar bolghanlighigha we shundaqla qiynash bilen qolgha kelturidighan melumatlarning ishenchlik bolmaydighanliq toghrisidiki barliq tarixi tejribe-sawaqlargha pisent qilmaymiz.

Nime uchun Pirofessor Alen Dirshowitzdek eqilliq kishiler mana mushundaq bir exmaqane gumani qarashlarni jiddi bilip otturigha qoyidu? Bir exlaqi sual qoyup koreyli. Exmedni qiynash bilen biz bombining qayerde ikenligini bilelermizmu?

Biz riyalliqta bir heqiqi tutqunning, qiyin-qistaq astida baktiriye tarqitish arqiliq melum sheherdiki milyonlighan insanlarni olturush pilanini pash qilghanliq waqesini bilimiz.

Uning ismi Exmed emes belki ismi Firenk idi.

Amirika dingiz hawa armiyesi birinchi hawa boligining kolunali Firenk Shiwabil 1952 – yili shimali Koriyede itip chushurulup qolgha ilin’ghan idi. Shundaq – Shimali Koriye. Silerche biz bu tixnikalarni chushep qilip ijat qilghanmiduq? Yaq, biz tarixi mutexessislerdin ugen’genkenmiz. Shiwabilni ular urup, jismani ten jazasida qiynimighan iken. Uni tutqun qilchuchilar mana hazir Guwantanamoda ishlitiliwatqan uxlatmasliq, xijil qildurush, eng esheddisi bugun kechke qeder Guwantanamoning 6 – turmiside dawam qiliwatqan tenha qaldurush qatarliq usullarni qollan’ghan iken.

Shiwabil bolsa intayin uzun bir xet yizip atalmish “Amirikaning baktiriye tarqitish urushi”ni pash qilghan. Buning hemmisi heqiqet bolmighan xiyali nersiler idi. Kiyin u qoyup berilgendin keyin qilghan bir qetimliq sozide “Siz u yerde yalghuz olturup peqetla xiyalgha chokisiz. Kallingiz oydurup chiqarghan herqandaq nersige esilisiz. Sizning qararliringiz qalaymiqanlishidu. Tamamen umitsizlik, iqtidarsizliqqa chokisiz. Men shuni yenimu iniq iytayki men ten jazasigha uchrimidim. Belkim egerde ten jazasigha uchrighan bolsam teleylik bolghan bolghiytim. Chunku bugunki kunde kishiler ten jazasini yaxshiraq chushineleydiken. Mining beshimdin otkenler bolsa chushiniksiz we nazuk bir xildiki qiynash idi. Buni kishilerning bilishi teske toxtaydiken” deydu.

1953 – yili 30 – Noyabirda Henri Kabut Lodj birleshken doletler teshkilatigha birip, bu bolsa “udul iptidayiliqqa chikin’genlik” dep bu qilmishlarni eyipligen idi. Biraq u bolsa Koriye idi. U bolsa uzun zamanlar burunqi tarix idi. 11 – sintabir hemmini ozgertti. Emdi yingiche koz qarash yingi ulge dewri, kimning tarixqa hajiti barti , shundaqmu?

Yiqinqi zaman tarixichu? Uzun bolmighan waqit aldida ular Ibni Sheyix El Libi digen bir kishini Misirge iwetip qiynighan. Xuddi Kolunal Firenk Shiwabilge oxshashla u ozini tutqun qilghuchilarning anglashni xalighan nersisini biliwalghan we bizge Iraqtiki “keng kolemlik yoqutush qoralliri” ni dep bergen.

Qiynashtin kelip chiqqan gumani qiyashlar eger peqetla exmiqane xiyallardin teshkil tapqan bolsa ziyansizdur. Biraq Dirshowitz we Yu, shundaqla jamaet xizmetchiliridin bolghan teptish emeldarliridek eqilliq kishiler “qiynisaq bolamdu?” digen sualgha “ ‘qiynash’ digininglarning menasi nime?” dimekning ornigha “ehwalgha qarap…” diyilgenlikning, siyasiyonlardin genirallargha, genirallardin kolunallargha, kolunallardin qomandanlargha, qomandanlardin bu “ehwalgha qarap…” digenning 2002 – yili awghanistandiki 20 yashliq bir herbi eskirining Yash awghan yigiti Dilawerni Baghramdiki Amirika hawa armiye bazisida ikki biligidin isip qoyushni kelturup chiqarghanlighidek hukumetning rehimsizligi uchun kechurum sorighichilar bolghanlighi bolsa, undaq addi mesile emes.

Herbi eskerliri keng kolemlik yoqutush qorallirining bir yerlerde bar ikenligini we uni Dilawerning bilidighanlighini biletti. Yaki shuningdek bir nersiler. Netijide Dilawer esip qoyup qiynaldi. 2002 – yili 10 – dikabirda Dilawer bilekliridin torusqa isip urush netijiside olup ketti. Emdi mesile undaq bir gumani qiyas mesilisi emes idi.

Buni Amirikaliqlar qildi. Eskeri kiyimlerni kiygen, bizning bayrighimiz herbi kiyimliri ustide chikilgen kishiler qildi. Buni siler qildinglar. Men qildim.

Emiliyette Dilawer bolsa bir taksi shopuri iken. U bilidighan birdin bir “bomba” bolsa pul tepish uchun heydep yurgen kona mirseydiyis mashinisining matori ikentuq.

Uning akisi Baghramgha kilip, uning jesidini Dilawer ata-anisi qirindashliri, ayali we ikki yashliq qizi bilen birge yashighan yizisigha ilip ketti. Ular tayaq izlirigha purken’gen jesetni yuyup-tazilap namizigha teyyarlidi. Ular Allahgha yighlap turup buni qandaq qobul qilishni soridi likin jawapsiz qaldi.

Biraq buninggha men jawap bireleymen:

Buning hemmisi ene shu gumani qiyastin kelip chiqqan.

Undaqta, emdi bugun biz herqandaq gumani qiyaslardin xali bolayli. Siliqlashturup atashlarnimu qoyayli. Biz bugun kechte ten jazasini qandaqtur “kucheytilgen soraq shekli”, turmini bolsa “tutup turush orni” digendek chirayliq namlar bilen atashni qoyayli. Bugun kechte biz hoduqup, keynimizge dajimayli. Bolupmu, qeni biz nowette, Guwantanamodiki yettinchi yilliq hayatini turmide otkuziwatqan Uyghurlarning chirayigha baqsaq nimini korimiz, qarap baqayli?

Uyghurlar bolsa merkezi asiyaning xitaylar Shinjang dep ataydighan, yerlikler bolsa Sherqi Turkistan dep tonuydighan makandin kelgen. 1949 – yili Maw Zedung bu ziminni ilkige iliwalghinidin tartip, Uyghur shairlar naxshilirida, Uyghur peylasoplar chushliride erkin dolitini mewjut qilip kelgen idi. Beyjingdiki partiye ameldarliri buni “Bolgunchi” dep ataydu. 11 – Sintabirdin keyin ular buninggha nisbeten ozgertish yasap, emdi bolsa “Bolgunchi” ni “Tirrorist” qa almashturidu.

Amerika tashqi ishlar ministirligining melumatliri bolsa ichinishliq idi. Ten jazasi , nurghunlighan ulum jazaliri, urush-qiynash digenler adettiki gepler idi; zorluq bilen bala aldurushlar, aililirini ayriwitishler. 1997 – yili Xitay hukumiti Ghulja sheheride naraziliq namayishini qattiq basturghandin kiyinki yillarda, Ghulja yashliri etraptiki xoshna doletlerge qechip chiqishidu. Ular ichide yengidin dada bolghan Huzeyfa Perhat we boytaq yash yigit Abdulnasirlermu bar idi. 2001 – yili ular Awghanistanning Uyghur kentide panahlan’ghan. Bu orunda miltiq bar bolup, bu kishiler u miltiqni qandaq qilip chuwup-qorashturidu we qandaq tazlaydu, dep bir az ugen’gen. bezide qarigha elip, etip meshiq qilghan. Yeni ularning qilghanliri Amirikada qanuni halda hemme kishiler qilalaydighan normal ishlar. Awghan urushidin burun u yerde qoral-miltiq uchratmaydighan birmu yiza kenitler bolmisa kirek. Qabuldiki herqandaq bir resturan’gha kirsingiz, chapan asidighan ilghuchta kalashnikowning esighliq turghinini korisiz. Uyghurlar bashquruqsiz qalghan Awghanistandin bashqa birer doletlerge panahlinishni oylighan idi. Kopchiligi bolsa kommunis Xitayning eksiche bolghan Amirikanimu xiyal qilishqan idi.

Arqidinla biz bombardiman qilishni bashliduq. Bu kishiler Pakistan’gha qechishti. Amirika teshwiqat waraqlirini tashlawatatti. Rumsfildning iytishiche bu teshwiqat wereqliri goyah Chikagoning dikabiridiki qar uchqunliridek yighip, tutqunlar uchun pul mukapat qilidighanlighini jakalighan idi. Shuning bilen In’am izdiguchiler uyghurlarning her birini 5,000 dollargha tutup bergen. Bu miqdardiki pul dunyaning u terepliride intayin nurghun pul idi.

Ular 2002 – yili yanwarda Awghanistanning Qendahardiki Amirika hawa armiye bazisigha ilip kilindi. Shuning bilen ashu yili may we iyun aylirida Guwantanamogha ilip kilindi we shundin etiwaren ene shu yerde tutup turulmaqta.

Bir nuqtini korsitip otsem, eger bu yil siler Boston ali mektiwide qanun kespini putturiwatqan bolsanglar, ozenglarning ottura mektepning towen yilliridiki hayatinglarni oylap korunglar. Ularning Guwantanamoda turiwatqinigha ene shunchiliq waqit boldi.

Ikki yilgiche ular hichqandaq bir qanuni resmiyetsizla tutup turuldi. 2004 – yilning otturilirida ali sot ularning xeybiyus qanuni hoquqi asasida dewa achsa bolushi mumkinligini hokum qildi.

Mudapiye ministirligi bolsa shuning bilen aldirap-tinep ularning salahiyitini bikitishke bashlidi. Qayde tuzumliri bolsa ajayip idi. Tutqun ozi ustidiki ispat-pakitlarni korush yaki uninggha jawap qayturush heqqi yoq idi. Qarar chiqirish guruppisimu hetta, egerde Pentagon korsitishni layiq tapmisa pakitlarni korelmeyti. Bizning hazirghiche igellishimizche, herbi emiliyette tutqun bar meydanda bir qitimmu birer shahid yaki birer parche ispat matiryallarni teminlep baqqan emes. Ular “siz Awghanistanda Amirika bombardimanlighidin qachqan” digendek yizilmilarni oqup birip andin sualingiz barmu dep soraydiken. Eger tutqunning suali bolmisa kamirigha kitishke ruxset qilidiken. Undin kiyin hemme nerse mexpi. Axirida “dushmen jengchisi” digen hokum.

Bu herbi resmiyetler yiterlikmiken? Bash teptish Gonzalis uni yiterlik digen idi. Biraq sotlar bolsa undaq jezimleshturelmidi. Shuning bilen ular chushendurush birishni soridi, yene qayta soridi. Chirayliq suallar erziyet sotlirigiche bardi. Shuning bilen parlamint 2005 – yilige kelgende perman yizip chiqti. Bu jeryanda hichqaysi dewa sotta anglanmidi we Guwantanamodiki kishiler kamirlirida sisip yitishti. 2006 – yili 6 – ayda Amirika qanuni sistimasidin umidsizlen’gen 3 kishi hayatidin waz kichip ozlirini olturuwilishti. Bu ishlar boliwatqan jeryanda Abdulnasir bilen Huzeyfa bolsa Guwantanamoda turmaqta idi.

Axiri 2006 – yili 29 – sintabirda parlamint u kishiler uchun Xeybiyus qanuni hoquqni ilip tashlidi. “Bu Amirika uchun yiterlik” diyishti ellik bir nefer kingesh palatat ezaliri. Men korsitip otushni xalaymenki ular ichide hetta New Hamshirening Kireg Main shitatining Kollins we Kennetikatning Libirmanmu bar idi. Shuning bilen emdi birdin bir qalghan nerse bolsa peqetla herbi Abdulnasir bilen Huzeyfani dushmen jengchisi dep qarar chiqarghanda oz qaydilirige emel qildimu qandaq digen’gila cheklinidighan tutqunlarni bir terep qilish kilishimi idi. Otken yili bolsa ali sot dangliq Bomidiyanning Bushqa qarshi erzide bu permanni qanunsiz dep ret qildi. Biraq bu bolsa 2 yildin kiyinki waqe idi.

Mining bu tarixtiki qisimim 2005 – yilning aldinqi aylirida bizning adwukatlar shirkitimiz 2 uyghurning Guwantanamodin yezip chiqarghan xetini tapshurup elip, dewasini qobul qilghan waqtimiz bilen bashlinidu. Ularning herbi sotida ajayip bir ish bolghan. Yeni herbi Adil bilen Abubekrini dushmen jengchisi emes dep hokum chiqarghan. Biraq ten jazasi xewpi bilen ularni Xitaygha qoyup bergili bolmaytti. Shuning bilen ular bashqilargha oxshashla ashu yerde sisip kitishi uchun tashlap qoyulghan iken.

U chaghda biz buni hergizmu bilelmeyttuq. Hukumet buni sottin mexpi tutqan. Hetta bizmu 2005 – yili iyul biz bu herbi bazigha kilip ular bilen korushkenge qeder bilmiduq. Biz adettiki adwukatlar kon’gen adetliri boyiche sotqa eriz sunduq. 2005 – yili Rojistiwa bayrimigha 3 kun qalghanda rayonluq sot sodiyesi Jeymis Robirtson Adil bilen Abubekrining tutup turulishini qanunsiz dep hukum qildi. Biraq u ozining bu hukumge netije telep qilishqa ilajisiz ikenligini we ularni Amirikaga ekilip qoyup birish hukumini chiqirishqa kuchi yetmeydighanlighini iytti. Shuning bilen dewa bikar qilindi.

Mining bir shirikim iytqandek “ exmiqaneliq. Bu yerde qilidighan eng toghra ish-eriz qilish” diginidek biz erziyet sotigha eriz sunduq. Aghzaki munazire bolsa 2006 – yili 8 – may dushenbe ettigenge orunlashturulghan idi. Aldinqi jume kunide bolsa ediliye ministirligi manga tilpun qildi. “Sizning mushtiriliringiz yoq. Ularni biz Albaniyege iwetiwettuq”.

Biz Adil we Abubekrilardin Huzeyfa, Abdulnasir we bashqa uyghurlarningmu ular bilen hemme yerde hemsefer ikenligini ehwalirining oxshash ikenligini bilduq. Hukumet Adil bilen Abubekrini dushmen jengchisi emes dep iqrar qiptu biraq Huzeyfa we Abdulnasirlar bolsa dushmen jengchisi iken. Bu yerdiki birdin bir periq nime? Bu periq bolsa oxshimighan qarar qilish guruppiliri ularning ehwalidin yekun chiqarghan.

Shuning bilen biz ular uchunmu dewa teyyarlap sotqa sunduq. Bu chaghda mudapiye ministirligi bizdin taqiti taq bolup sebri qalmighan idi. Chunki biz ular ustidin nurghun matiryallarni yezip dewa ichip, Guwantanamoda gunahsiz kishilerning tutup turiliwatqanlighini echip tashlimaqta iduq. Shuning bilen ular bizge, silerning u yerge birip mushtiriliringlar bilen korushishinglargha yol qoyulmaydu. Siler mushtiriringlardin silerning sotta ular uchun eriz berelishinglargha yazma teklipname elishinglar kirek didi.

Biz ulardin, eger biz u yerge baralmisaq, ular bilen korushelmisek qandaq qilip ularning yazma teklibige erisheleymiz? dep soriduq. Bu bolsa silerning probleminglar didi ular bizge.

Shuning bilen biz yene sotchigha barduq. Sodiye bizning Guwantanamogha birip mushtirilirimiz bilen korishisimiz uchun sotta hokum chiqardi. Biraq sotning hukumige naraziliq qilip hukumet, bu hukumni erziyet sotigha erizge berdi. Shuning bilen biz yene bir sodiyening aldigha barduq. Umu bizning berishimiz uchun hokum chiqardi. Shundaq qilip, bu jeryangha 13 ay waqit ketti. Shunglashqa, biz Abdulnasir bilen tunji qitim 2006 – yili 30 – awghus aranla korushush porsetini qolgha keltureliduq.

Emdi siler ozenglarni, bu bir yaxshi asasi we sharaiti bolghan bayashat qanun mektiwining rahet sinipidin ilip chiqip, ene shu Eko 1-lagirining Abdulnasir uchun qandaq bolidighanlighini perez qilip korunglar. Shu waqitta uning Amirikaliqlargha setip birilginige 5 yil bolghan.
Guwantanamogha elip kelin’genligige 4 yil bolghan. Amirikaliq soraqchilarning “mubarek bolsun, siz gunahsiz, pat arida bu yerdin ayrilisiz” diginige 3 yil bolghan. Ali sotning u yerdiki kishilerning qanuni sotqa chiqish hoquqi bar diginige 2 yil bolghan, biraq uning qanuni soti bolup baqmighan. Guwantanamodiki muddetsiz-qanunsiz tutup turulishtin umitsizlen’gen 3 kishining ozini olturiwalghinigha 2 ay bolghan. Emdi bugun u bu bir qutidek kichikkine kamirda, puti yerge kishenlen’gen halette, bir Amirikaliqning aldigha kelip olturup, ozini men sizning adwukatingiz dep tunushturishigha qulaq silip olturuptu. Bir semimi Amirikaliq.

Abdulnasirning bolsa, putun dunyadin alaqisi ayrilghan halette, yalghuz tutup turuliwatqinigha 6- yili boliwatqan idi. U ailisidin, xizmitidin, muhebbettin, hayattin, we dunyadiki herqandaq bir xewerler yaki xiyaldiki eqelli hayatlardin ayriwitilgen idi. Bundaq ehwalni bishidin otkuzgen herqandaq bir kishi adette chushkunlishishke yuzlinetti. Miditsina sahesidin ilip iytqanda undaq kishiler gheziwi qozghulup turidighan, gumanxor we umidsiz bolatti. Ular hettaki bizning heqiqetenmu ularning adwukatliri ikenligimizge ishenmesligi mumkin idi. Beziliri qol ilishipmu korushmeytti. Beziliri hettaki biz bilen putunley yuz korushmeytti.

Biraq Abdulnasir bolsa bashqiche idi. U bir az saqal qoyghan, issiq qara kozluq, aqkongul mulayim, towen awazda sozleydighan bir yash yigit idi. U biz bilen kulumsirep korushti. Biz ilip kelgen chayni birge ichti. U Amirika qanuni sistimasi toghriliq eqilliq suallarni soridi. Biz bu yighinni eng axirigha kelgiche intayin yaxshi bir uchrishish boldi dep oylighan iduq.

Bizning aranla chushkiche uchrishish waqtimiz bar idi. 12 ge charek qalghanda u ozining Xeybiyus qanuni boyiche eriz sunsa ziyinining nime ikenligini soridi. Amirikaliq soraqchilarning “mubarek bolsun, siz gunahsiz, pat arida bu yerdin ayrilisiz” diginige 3 yil bolghan bir kishi uchun Amirika adaliti bolsa bir xiyali nerse idi. Riyal dunyada buninggha ishen’guchiler bolsa xam-xiyalchilardek koriletti. Abdulnasir bolsa xam-xiyalchi emes idi. Biraq u ozining turiwatqan jayida ehwalining teximu eghirliship kitishini, tutqun qilghuchilarning mushkiliyetlirining kuchiyishi we birdin-bir esqitiwatqan riyal nersini bolghan karwat kirligini eskerlerning tartiwilishini belkim bu dewasi bilen munasiwetlik dep oylighan.

Chush waqti boldi. Herbi saqchi bizni echiqip kitish uchun keldi. Abdulnasir terjimanimiz Rushan’ge bir nerse digen idi Rushanning chirayi ongup ketti.
“ Nime? ” dep soridim men.
“ Ependim waqtinglar toshti” didi herbi saqchi.
“ U nime didi? ” men Rushandin yene soridim.
“ men sizge sirtta dep birey” didi Rushan.
“ Ependim” didi herbi saqchi yene.
Abdulnasir Rushan’ge men uningdin peqetla anglap baqmighan bir turluk qattiq awaz bilen jiddi halette yene bir nersilerni didi.
“ Bir minut waqit ber. Men bu yighinni 13 ayda aran qolgha kelturgen” didim men herbi saqchigha qarap.
“ ependim, siler hazirla bu yerdin ayrilishinglar kirek, Ependim!” didi herbi saqchi manga.

Sirtqa chiqqanda Rushan manga “Abdulnasir sizni toxtap qalsun didi. Uning uchun xeybiyus dewasini toxtitip qoysun dep intayin jiddi halette iytti. Men arxipqa chushup qalmisun dep ichide terjime qilmighan idim, u mining terjime qilmighinimni bildi. Keyin yene manga choqum sizge terjime qilip birishimni qattiq awazda buyruq sheklide jikilidi” dep Rushan uning axirida digen sozlirini terjime qilip berdi.

Guwantanamo eynigi. Bezide shundaq waqitlar boliduki biz hemme nersini shu qeder iniq koreleymiz. Men Eko lagiri sirtidiki qoraning otturisida shighilgha dessep, Kubaning tomuz issighi astida jayimda turupla qaldim. Men shuni chushendimki 4 yirim yilliq Guwantanamodiki tutqunluq hayatidin kiyin, Abdulnasir logikaliq xulasige kelgen idi. Karwat kirligi bolsa kireklik nerse. Biraq Amirikaning adalet sistimasi bolsa bir dane kirlikchilik qimmiti yoq idi.

Undin kiyin Abdulnasir bilen yene qayta korushup, uning yene bir qitim oyliship korishini sorishim uchun tot ay on sekkiz kun waqit ketti. Bu jeryanda goyah men peqetla oylap kormigendek we u ozimu oylap kormiginidek u yerdiki ehwallar tiximu ighirliship ketken idi.

Dikabirda biz tutqunlarni bir terep qilish kelishimi asasida bashqa uyghurlar uchun dewa achtuq biraq Abdulnasir bizge yolyoruq bergini boyiche uning ismi bu dewada yoq idi. Undin kiyin men 2007- yili 17 – yanwarda uning bilen korushkili bardim.

Men bu qitimqi seferde ozem yuzlinidighan ehwallargha idiyerimde teyyarliq yoq idi.

Uningdin bir ay burun, u we bashqa uyghurlarni herbiler 6 – turmige yotkigen iken. Bu adettin tashqiri qattiq mushkilat ichide tutup turulush uchun selin’ghan yip-yingi turmide, u tenha kamirda turatti. Uning kamiri bolsa putunley tumurdin yasalghan qutidek idi. Yenidiki kamirdikiler bilen sozleshkili bolmayti. Derizisi yoq. Tebii yoruqluq yoq. Tebii hawa yoq. Qilidighan ish yoq yaki oquydighan kitap yoq. Bir sotkining 2 saetide bezide kichide, bezide kunduzde kilidighan waqitta, talagha zenjir kishenliri bilen baghlinip turup herketke ilip chiqilatti. Atalmish “tala” bolsa kengligi 3 mitir uzunlighi 4 mitir kilidighan etrapi bitundin ikki qewetlik binadek igizliktiki tamlar bilen qorshalghan, emiliyette bir mura kebi yer idi. Hettaki bu murining ustige sim otkeme yipincha yipilghan bolup uning ustidin teliyi kilip, eger kun chiqqan peytke toghra kelgen bolsa kunni korushtek ametke sazawer bolatti. Bir ayda bu teley Abdulnasirgha ikki qitim kelgen iken. Bu meydanda mana mushundaq orundin beshi bar bolup bu ikki saet jeryanida u yinidiki 4 kishi bilen sim tosaqlar arisidin paranglishalayti.

Mana bu tenherket waqti dep tonulghan waqti idi.

Qalghan 22 saet waqti uning putunley tenhaliqta otetti. U yalghuz ghizalinatti. Yalghuz namaz oquytti. Kicheliri yalghuz kamirida hawa tengshiguchning qopal-qattiq awazini anglap yatatti. Chiraq yorughidin bashqa yoruqluq kormeytti. Uning uchun kiche bilen kuzduzning, ettigen bilen chushtin kiyinning, bir saet bilen yene bir saetning, bugun bilen etining, tunugun bilen mengguning hich bir perqi yoq idi. Herbi saqchilarning peley kiyip turup tutushliridin sirt uni hichqandaq kishi qolini tutup baqmighan idi. Tenha. Putunley tenha. Mana bu biz 5 yilning aldida gunahsiz digen kishining ehwalidur.

Siler 22 saet tenha turup baqqanmu? Dimekchi bolghunim heqiqetenmu tenha yeni derizelerni perdiler bilen taqap, tilpunsiz, tilwizorsiz, komputirsiz, naxsha anglighuchsiz yaki kitap gizitlersiz, yaki hemrasiz….Putunley tenha. Sinap korunglar. Biraq peqetla bir yaki ikki kun sinap biqing. Undin uzun bolup ketse tetqiqat netijisilirige qarighanda kishiler sarang bolup qilishqa bashlaydiken.

“Bu yerde biz yerning astida turiwatqandek” didi u ozining burun korgen En’giliyening “Halaket girdawi” digen kino filimidiki turmini misalgha ilip “goyah bu yerge kirish bar, chiqish yoqtekla”, u oz hayatini ene ashundaq his qilghan idi.

Ular hemme uyghurlarni 6 – tumige iwetiwitiptu. Yene bir mushtirimiz bolsa, kallisida awaz anglawatqanlighini iytti. Biz korushkende uning puti konturolsiz halette yerni urup turatti. Chirayi bolsa teswirligusiz derijide ghemkin idi. Uning bizge birla suali bar idi:

“Seybin ular nime uchun bizge bu qeder ochmenlik qilidu? ”
Ular arisida mana mushundaq tenha kamirda tutup turiwatqan yene bir kishi bolsa Huzeyfa Perhat idi. Esinglarda bar bolsa men baya tutqunlarni bir terep qilish kilishimi toghriliq sozligen idim. Bashqa adwukatlar Bomidiyan dewasi boyiche Xeybiyus qanuni heq hoquqini qayturup kilish uchun ali sotqa eriz qiliwatqan peytte, (yeni bu dewa 2 yildin kiyin, bu yil yazda ali sotta yingip chiqti), biz 2006 – yili saqlap turiwirishni layiq tapmay tutqunlarni bir terep qilish kilishimi astida sotqa eriz sunduq. Bu sotta yengip chiqmaq mumkin emestek qilatti Tuzumliri goyah ighir tashlardek idi. Bizning ispat-pakitlarni teyyarlash hoquqimiz yoq idi. Hettaki hukumetning pakitlirini korup uninggha jawap qayturush hoquqimizmu yoq idi. Herbi sotta adwukatlarmu bolmighan, mish-mish geplermu aqatti. Dushmen jengchisi digen uqum emiliyette urushni oz ichige almighan. Hettaki parlamint tereptin korsitilip birilgen uqumnimu oz ichige almighan. Shuning bilen biz 2006 – yili dikabirda tutqunlar kelishimi boyiche eriz sunduq. Uning ichide tunji anglan’ghan dewa Huzeyfaning dewasi boldi.

Birinji soal bolsa, erziyet soti qaysi arxiplarni korup chiqidu? Digen sual idi. Hokumet buningga biz nime disek shu dep jawap berdi.

Bizning oxshimighan koz-qarashlirimiz boldi. Biz “silerning bu kishilerni ittipaqdash doletlerge orunlashturush uchun uriniwatqanliqinglarni bilimiz. Shuning uchun biz silerning ular toghriliq nime digenliginglarni bizge bildurush oyunglar bardu dep oylaymiz. Bizning qiyasimizche siler eger Finlandiyedin ularni qubul qilishini sorighininglarda belkim ularni tirrorist dep Finladiye hokumitige iytmighansiler dep oylaymiz” iduq.

Hokumet yenila “ undaq bolushi mumkin emes. Arxip biz nime disek shu “ dep jawap berdi.

Shundaq qilip biz sotqa koplep qushendurush we talash tartishlarni beshimizdin otkuzduq. 2007 - yili, 7 - ayda biz bir qong ghelbini qolga kelturduq! Biraq hukumet bu hokumge qarshi eriz sundi. 10 - ayda biz yene eriz ustidin ghelbe qazanduq! Ularning erzi ret qilindi. Andin ular yene Erziyet sotidiki 10 sotchining korup chiqishi telep qilip eriz sundi. Shuning bilen hokum toluq sot anglishigha yuzlendi (yeni sottin tallan’ghan 3 sodiyedin teshkil tapqan guruppa emes belki sottiki toluq 10 sodiyening hemmisi hokumge awaz beridu-terjimandin). 2008 - yili, 2 - ayda, biz yene bir qitim ghelbe qilduq! Men ulardin arxipni telep qildim. Ular “yaq, biz yuqiri sotqa erz yollawatimiz” didi.

Biz u arxiplarni hazirgha qeder qolgha alalmiduq. Bu qiziqarliq kuch sinishish arqa-arqidin ilip biriliwatqanda bolsa Huzeyfa 6 - turmide, ighir kunlerni yashawatqan idi. Intayin qeyser, chidamliq kishi, emma uning kozliridin, uning ajizlishiwatqanlighini koreleytingiz.

Bir yilghiche hokumet bizge arxipni bermigen idi axiri 2007 - yili 10 - ayning 27 - kuni ular arxiplarni bizge tapshurdi hem biz bu arxiplar bilen sotqa chiqishni qarar qilduq. 2008 - yili 6 - ayda, biz Parhatning Geytiske qarshi erzide utup chiqtuq. Tunji qitim bu sinaqqa qoyulghan hukumetning tutup turush siyasiti oyun ornidiki qanunlar bilen bizelgen bolsimu uchte nol halette hukumet sotta putunley utturiwetti. Emdi kelip mana bu ularning eytqanliri. “Huzeyfa Perhat dushmen jengchisi emes”. “bu uning arxibida yoq”. Sot Perhatning qoyup birilishini, yotkilishini, yaki bolmisa heqiqi ispat tipilghanda hokumetning herbiy sot ichishini buyridi.

Shuning bilen bir waqitta ali sot Xeybiyus qanunini eslige kelturdi. Bizning sotchimiz Huzeyfaning, Xeybiyus qanuni sotchisi arqiliq ozini derhal qoyup birishini telep qilsa bolidighanliqini iytti. U qanun asasida sotning Huzeyfani qoyup birish hukumi chiqirish hoquqining barliqi iniq idi.

Shuning bilen biz Xeybiyus sotchisigha barduq. 9 - ayda, hokumettin jawap keldi, “bolidu, u dushmen jengchisi emes, bu uyghurlarning hich qaysisi dushmen jengchisi emes, 6 yildin kiyin, yene 3 yilliq uzungha sozulghan dewa arqisida, biz buningga iqrar. Emma ular Guwantanamodin Amerikagha kelse bolmaydu”
Sewebini bilginglar barmu?

Chunki ularning vizisi yoqken.

Exmeq uyghurlar. Ular nimishke vizisini uzi bilen bille ilip kelmigen bolghiyti shu chaghda? Biz ularni tutqan waqitta, ularni baghlap, beshini taghargha tiqip, C - 17 herbi ayropilanigha besip chiqirip dunyaning yene bir terepidiki turmige uchurup aparghan tursaq? Toghra muamilide bolghan-he.

Axirida, 10 - ayning 7 - kuni, biz Washin’gitondiki Xeybiyus sotchisi, Rikardo Urbina bilen korushkili barduq. U shirdek hurkirigen halda “4yildin beri bu kishilerni bashqa doletke orunlashturushqa urunmidinglarmu? Emdi bugun nimishke bu yerge ekilishke tirishmaysiler? Ular qoyup birilse ularning xeterlik ikenlikini ispatlaydighan nime ispatinglar bar ?” dep telep qildi.

Hokumet adwukati jiddiyleshti. “bizning qolimizda hazir alahide birer ispat yoq.” didi u.

“boldi bes, yiter!” Didi sotchi “ularni derhal qoyiwitinglar. Jume kuni mening aldimgha elip kelinglar” sot ichi Amirikidiki uyghurlar bilen tolghan idi. Ular koz yishi qilishti, chawak chilishti. U kuni bizning yurigimiz uchup perwaz qilghandek boldi. 10 - ayning 9 - kuni ularni yotkeydighan herbi ayropilan Guwantanamodiki ayrodurumgha qondi. Amerika Fediral qanun ijra qilghuchiliri ularni yotkep chiqmaqchi bolup u aralgha yitip keldi. Uyghurlarning erkinlikke chiqishigha peqet bir nechche saetla qalghan idi. Biraq ene shu chaghda erziyet soti hukumni toxtitish qararini chiqardi. Biz erizni korup chiqquche uyghurlarni hich yerge yotkimenglar didi.

Towendiki bu bir jumlini, erziyet soti 5ay 5 kunning aldida yazghan idi: “biz hokumetning Perhatni qoyup berishini yaki yotkishini buyruq qilimiz”. U mana hazirmu Guwantanamoda.

Huzeyfa bularni nime dep oylaydighandur? Yene bu eynekke men bilen birge qarap beqinglar. 2007 – yilining bir kuni biz uning bilen korushkili berip sotta boliwatqan ishlarni iytip bermekchi bolduq. Bu chaghda uning 6 – turmide turiwatqinigha bir yilche bolghan idi. Bu kuni biz goyah tuyuq yolgha kilip alghandek bolghan iduq. U xuddi aghamchining uchini asta qoyup biriwatqandek idi. U ozini Guwantanamodin hergiz chiqip kitelmeydighan oxshaymen dep qarar qilghan idi. Ayaligha amanet bir gep iytip berdi. U ayaligha hayatini aldigha qarap yashash uchun ijazet berdi.

Men tunugun yene bir qitim oz sayimizni korgendek boldum. Men Washin’gtondiki erziyet sotida Uyghurlarning dewasi ustide munazirede boldum (2008- yili 24- Noyabir). Sotxane liqqide adem bilen tolghan. Hukumet bu dewani shunche mohim korup adwukat geniralni hukumet uchun munazire qilidighan’gha ilip keptu. 3 nefer erziyet sotining sodiyeliri sehnide olturushti. Hukumetning neziriyesi bolsa mundaq idi: Huzeyfa bilen Abdulnasirlar qoyup birilse bolmaydu chunki ularni qobul qilidighan dolet yoq shundaqla Amirikagha kirishi uchun vizasi yoq.

Men belkim bu yerde chushendurup otishim hajettur. Biz ulargha xitaygha qaytursaq ten jazasi yaki uningdinmu wehshiliqlar tupeyli bu mumkin emes. Undin bashqa hichqaysi dolet ularni qobul qilishqa qoshulghini yoq. Ular hemmisi hukumetning Guwantanamo toghrisidiki biljirlashlirini anglighan. Ular hemmisi korup turuptiki biz u yerdiki hich kishini qobul qilghinimiz yoq. Ular nimishke qobul qilsun? sodiye Urbina korginidek ular uchun qalghan birdin bir orun bolsa Amirika. Biraq bu yerge kilish uchun ulargha visa kirekken. Kochmenler qanuni boyiche kim ulargha visa biridu perez qilalamsiler ? Pirizidint. Shunglashqa ular Guwantanamoda turiwirishi kirek. Nime digen eqilliq munazire bu-he?

Biz bu yerde ularning ozliri xalap bizning ishigimizge kelgen emesligini untup qalmayli. Biz ularni mukapat puligha sitiwalghan. Andin kiyin zenjir-kishenler bilen herbi ayropilan’gha baghlap olturghuzup uchurup, ozlirining iradisige yat halda turmige ekilip qamap qoyghan.

Biraq mining kallamda tonushumche, tunugunki sodiyelerning eng bolmighanda birsi hukumetning bu qilmishige qoshulidiken. Yene biri bolsa bizning pikrimizge qoshulidighanlighigha ishinimiz. Uchinchi sodiyeni bolsa men iniq bilelmidim.

Tunugunki sotta hukumet yene shunimu ilgiri surdiki hazir uyghurlar tenha turmilerdin yotkilip ayrim bir lagirda turmide emes belki oylerde yashawitiptu.

Oymiken ? Siz buninggha qarar biring.

Men u yerge barghan waqtimda eger men ular bilen ayrim uchrishimen disem ularni zenjir-kishenler bilen yerge baghlap qoyidiken. Shuning bilen men buninggha qoshulmighan idim axirida biz tumur rishatka tamning ikki terepide olturup, qoralliq herbiler etrapimizda kuzutup turghan sharaitta bishimizda kuzetkuchi munari turghan ehwalda korushtuq.

Sizning oyingizge oxshamdiken?

Huzeyfaning anisi taza saghlam emesken. U anisi bilen bir qitim tilpunda sozliship ehwal sorashni orunlashturup birishimizni telep qilghan idi. Biz buni 6 – ayda hukumettin sorighan iduq. Hazirghiche bu telep qobul qilinmidi.

Sizning oyingizge oxshamdiken ?

Otken qitim men Huzeyfa bilen korushken waqtimda u oz oghligha soygu muhebbitini, uningdin kutidighan arzu-armanlirini ipadilep oghlining yaxshi oqushini we her waqit dua qilip turishini sorap xet yizip, tumur rishatkilik tamning tushugidin bizge bergen idi. Uning oghli bu yil on yashta. Mudapiye ministirligining qaydisi bolsa adwukatlar ularning shexsi xetlirini qobul qilalmaydiken. Shuning bilen Huzeyfaning oghligha yazghan xiti bolsa Pentagonning arxibida bisilip yatmaqta.

Sizning oyingizge oxshamdiken ?

Mana, yene bir qitim Guwantanamo eynigi.

Siler belkim anglidinglar. Otken hefte bir turkum Bosiniyeliklermu dushmen jengchisi emes digen sotning hukumge irishti. Ular ichidiki biri bolsa ismi ali sottiki dewada bolghan dangliq Laghdar Bomidiyan. Sotchi Liyon Washin’gtondiki sotta bu hukumni ilan qildi.

Bomidiyan sot meydanida emes idi. U Guwantanamoda bashqa Bosiniyelikler bilen birge sotni tiliwizor bilen korup turghan idi. Hukum oquldi. Undin kiyin herbi esker tilwizorni ochuruwetti. Shuning bilen birge Bomidiyanni 6 – turmidiki yalghuz kamirigha ilip ketti. U bugun kechtimu shu yerde.

Hukumetning qarishida sotning nime qilishi mohim emes. Belkim bugun etigenla tixi Hemdan digen birsining xewerini anglidinglar. U Bin Ladinning shopuri idi. U togrisida nurghunlighan qanuni dewalar bolghan. Bezi kichikrek urush jinayetlirimu artilghan idi. Mana bugun u Yemendiki oyige qayturuldi.

Bin Ladin bilen alaqidar, Alqayide bilen alaqidar, herbi kommissiyon terepidin jinayetke tartilghan kishi oyige qaytidu. Biraq Uyghurlar bolsa tixiche u yerde.

Siler buni manga chushendurup birishinglar kirek chunki men hemme qanuni kitaplarni oqughan bir adwukat bolsammu, buni men chushendurelmeymen.

4 – noyabir biz bir millet supitide bu eynekke qarap isil bir nersini korduq. Bizning xarektirimizning yene bir yaxshi terepini korduq. Biz rehberlirimiz bizni qorqunchaq kichik kishiler qilip korsetken bu ramkidin bosup chiqtuq. Amirikaning qimmiti hujumgha uchrighanda bu qimmetni qolgha ilip turup hujumgha zerbe birish kirek. Miningghce biz yoquri awazda iniq halda chong kichik eng yash saylighuchilardin tartip hemmimiz ozimizning kongli koksi kichik ajizane kishiler emesligimizni korsettuq. Biz alwastining hikayiliridin we quruq sozlerdin qorqup ketmiduq. Biz bayriqimizning igilirimiz we biz bu bayraq bilen pirizidintimizge ishen’gen iduq u bu bayraqni abu ghirayib we Guwantanamodek jaylargha taqidi. emdi bizning bayrighimizni qayturuwalidighan waqtimiz keldi.

Biz Washin’gton’gha yingi pirizidintni talliduq. Bu yingi pirizidintke ulugh bir umid yuklen’gen. Biz Guwantanamoning taqilishini kutimiz. Biz bayrighimizning hichqandaq bir zulum bar yerlerge qadalmaslighini kutimiz.

Biz 4 – noyabirda bir nersini korduq. U peqetla bir sayimu yaki heqiqi siyaqimu? Kelgusi jawap biridu. Bugun kech bolsa Uyghurlar yenila Guwantanamoda.

Rexmet silerge.

Rushen Abbas